Det fæle i Bibelen – om Gudsbilde og Bibeltolkning

Den grusomme Gud?

Frå tid til anna dukkar spørsmålet opp om kva slags gudsbilde vi har, ikkje minst i møte med krigerske trekk i GT.

. Seinast i ein viktig debatt mellom Magnar Kartveit og Thomas Bjerkholt i Vårt Land. Den som er oppdregen i ein respekt for Bibelen som Guds ord, og til å ta all tanke til fange under lydnaden mot Kristus, treng å drøfte kva ein fri tanke er i møte med den mangfaldige Bibelen, bøkenes bok med ei historie den kristne trua ser Gud i.

Det har lege ein trussel i den indrekyrkjelege debatten. Den som tenkjer for dristig, og seier det i høgt, kan bli skulda for å vere liberal. Då tek ein ikkje openberringa på alvor, men tilpassar seg til sterkaste lærdoms vind, og set dermed noko over Guds autoritet. Det er ikkje berre Markion som vil lese korrektur på Bibelen.

For vel 20 år sidan hadde eg ei samtale med ein pensjonert prest, like etter eg hadde avslutta eit manus om Krig og militærnekting, inkludert heilagkrigen i GT. Det var mykje fælt i GT, sa han, og han undra seg over at det ikkje var noko ein snakka om, ein såg berre bort ifrå det.

Slike problem vil ein i ein konservativ samanheng ofte dempe, eller søkje forklaringar som kan aksepterast med gudstrua og bibelsynet i behald. Som den verste, frå Sal 137, der den israelittiske salmisten i fangenskap i Babylon prisar den sæl som krasar hovuda til fiendens spedborn mot klippa. Er det inspirert av Gud?

Det er ikkje vanskeleg å forstå reaksjonen hos salmisten den gongen, og hatet, vi ser mykje av det i Midt-Austen i dag. Men er dette Guds ord til oss eller er det utgått på dato? Er det noko vi skal forkynne til etterfylging for israelar eller palestinar? I så fall står det i ganske kvass motsetning til saligprisingane i Bergpreika. Eller røper det berre ein høgst menneskeleg reaksjon?

Forsøk på svar

Svar på kvasse problem finst, gode og mindre gode. For den bibeltru var det trøyst i resonnementet til GT-professoren I.P.Seierstad i si tid. Denne hatsalmen (Sal 137) istemde Guds dom over den gudlause, hevda han, ikkje noko ein sjølv skulle utføre. Gud som gav liv, hadde rett til å ta liv.

For meg vart noko liknande gjort gjeldande når det gjaldt heilagkrigen i GT. Bannet, t.d. å slakte ned fienden, var det Gud som befalte. Han som gav liv, kunne ta livet tilbake. Gud var den majestetiske og heilage. Menneskets ansvar i den heilage krigen vart eit anna. Eg fann, med Gerhard von Rad, at heilagkrigen utvikla seg gjennom hundreåra. Vekta vart lagt meir og meir på Guds redning. Å hjelpe til med det kunne vere å stå i tre rader og synge lovsongar medan Jahve tok seg av fienden. ”Dersom de ikkje trur, skal de ikkje trygt få bu” frå Jesaja 7 vart forkynt som motsetning til militærallianse. Eg fann altså ei utvikling av heilagkrigen som enda nær pasifismen. Men eg såg at i NT var heilagkrigen åndeleggjort, og dermed ikkje eit direkte svar på det spørsmålet. Eg såg ei retning frå bestialsk nedslakting i Gud namn til truas gode strid mot vondskapen med det fredsprogrammet Bergpreika gir.

Eit anna synspunkt når det gjeld GT, er teologien i klagesongane. Å klage på Gud, til Gud, er fortvila og obsternasig respekt. Å spotte Gud er noko anna. Dette gir eit stort gudsbilde, og eit sterkare menneskebilde, og ei opning mot oppøst tale. Gud toler vår protest, og høyrer. Ikkje alltid med klare svar. Lidinga si gåte går ikkje opp. Det som finst av ”svar” ligg i hans medliding. Det vondes problem går endå mindre opp. Problemet med gudsbildet og behovet for å forstå Gud for å forsvare han (teodicé), er ei øving med færre svar, men kanskje kan prosessen gi ei leveleg plassering av spørsmåla. Og det er ikkje lite i ei verd som ikkje heilt går opp. For, som Gunnar Skirbekk seier, å gå nokre runder med teodicé-problemet er noko ein kvar religiøs leiar bør gjere. – Det gjer audmjuk, ikkje nødvendigvis vantru.

Lausriving frå fundamentalismen
Bak dette ligg ei lausriving frå eit fundamentalistisk paradigme. Den trur fullt og fast på det openberra ordet, og får med seg alt og for mykje. I kristen samanheng kan den nyansere seg til m.a. å sjå innombibelske endringar mellom testamenta, men vil halde fast på den eintydige tolkinga av Guds openberring, og leite etter fornuftsargument som støttar den (t.d. geografi, historie, verdsbilde). Det kan også føre til ei bortforklaring, eller verre: eit forsvar for det ein elles ville oppfatte som brutalt. Det kan utgjere skilnaden mellom Gud som heilag, og Gud som tyrann. Det kan føre til kortslutning på det moralske eller politiske området.

Det går an å oppfatte Bibelen som innlegg i Guds stadige samtale med mennesket, som betrudd tenar, som venn, som manipulator, der vi møter med våre spørsmål – slik Luther utfaldar sin teologi som skriftutlegging i møte med aktuelle spørsmål. Ein kan ta i bruk ei tilnærming slik Gadamer gjer overfor klassiske tekster. Då ser ein at kvart menneske og kvar kultur har sine føresetnader, av Gadamer kalla fordommar. Dei ligg i auga som ser. Då har vi allereie ei meining om det teksta seier, og vi set våre fordommar på spel i vår leiting etter saka, eller meininga, i teksta. I møte med verknadshistoria, slik tekstene har vorte tolka av andre generasjonar, nærmar vi oss teksta si sak der vår horisont kan smelte saman med teksta sin horisont. I denne tolkingsprosessen ser vi også betydninga av teksta reint aktuelt.

– til møte med tekst
Det betyr at vi møter med dei spørsmål og dei reaksjonar vi har, og tek tekstene på alvor, og våre spørsmål på alvor. Slik ligg teksttolkingane aldri i ro. Det kan oppfattast som tilpassing etter tidsånd og subjektive innfall, men er eit program for tekstmøte, helst i samtale med andre tolkarar – og med Gud. Altså ei skriftorientering som ikkje låser seg fast til eigne eller andre sine fordommar, men lar teksta si målretning føre seg vidare. Det er ei form for teksttruskap. Ein kan vere ærleg, og ein kan argumentere, og oppleve gleda ved å forandre meining i møte med utvida innsikt.

Kva svar kan ein slik få på vanskelege problem? Det er verken moderniteten eller postmoderniteten som har kompetanse til å svare. Mange av våre fordommar kjem derifrå, og vil nødvendigvis prege tolkingane. Men her er noko ved kristen teologi som insisterer på at Gud er større enn våre tankar, og eit like klart forsøk på å ordne også våre tankar i møte med denne gud vi ikkje har kompetanse for å overprøve.

– til moralsk ansvar for tolking
Om vi bortforklarar Gud og hans suverenitet, så har vi samtidig lagt tru og teologi under eit anna departement. Men om lydnaden mot openberringa er blind eller dimsynt, så kan vi late att auga for openberre brutalitetar, og kjenne oss forplikta til å forsvare dei. Å reagere mot å krase eit spedbarn mot klippa er ikkje uttrykk for opprør mot Gud eller å tvile på at Guds vilje er god. Utifrå det vi forstår av Guds vilje, så kan ikkje dette vere det. Det er med Guds eigen målestokk vi reagerer, ikkje det for tida politisk korrekte. Og det betyr at gudsbildet i GT er under utvikling, som heilagkrigen, og det er Jesus som er det viktigaste haldepunktet for det. Er vi i tvil, kan høgste innsikt ha forrang, og så ev. leite etter (formildande) omstende for kva tekstene uttrykte i opprinneleg samanheng.

Vi rører samtidig ved noko viktig i vår samtidssituasjon. Fundamentalismen er ikkje berre kristen. Og den har same faresignal når det gjeld moralen. Er ein blindt lydig mot ordlyden i heilage skrifter, må ein praktisere det same som Jahve/Gud/Allah gjorde før. Om ein avstår frå å teste si forståing av heilag openberring, så kan ein gjere seg moralsk uansvarleg. Ansvaret ligg på Gud, og han kan ikkje ta feil! Det fritek oss for ansvar for å forstå kvifor.

Å ta del i den heilage krigen er viktig både i jødedom, kristendom og islam. Omgrepet jihad i islam er vidare enn det i dag blir brukt til politisk. Men for alle tre skriftreligionane er dei kritiske spørsmåla til forståinga av heilagkrigen dei same. Kva er det å kjempe mot det vonde og destruktive. Er ”Gud vil det!” god nok grunn til å gjere alt som står skrive utan motførestilling? Eller skal vi gjere oss ansvarleg for korleis ein forstår Guds vilje? Er blind truskap mot noko brutalt ein ikkje forstår, ein truskap Gud krev?